زایر خضرخان اهرمی، امیر اسلام، مبارز نستوه

زایر خضرخان اهرمی، امیر اسلام، مبارز نستوه

زایر خضرخان اهرمی ملقب به امیر اسلام از همرزمان رئیسعلی دلواری در نبرد علیه نیروهای انگلیس است. (تولد۱۲۸۰ ه. ق/ ۱۲۴۱ خورشیدی رحلت۱۳۴۱ ه. ق/ ۱۳۰۱ ش )او از مخالفین حضور انگلستان در جریان اشغال بوشهر در جنگ جهانی اول بود که در آن ایام ضابط منطقه تنگستان بود.

زایر خضرخان اهرمی ملقب به امیر اسلام از همرزمان رئیسعلی دلواری در نبرد علیه نیروهای انگلیس است. وی متولد (تولد۱۲۸۰ ه. ق/ ۱۲۴۱ خورشیدی رحلت۱۳۴۱ ه. ق/ ۱۳۰۱ ش ) در روستای شمشیری دهستان باغک، از مخالفین حضور انگلستان در جریان اشغال بوشهر در جنگ جهانی اول که در آن ایام ضابط منطقه تنگستان بود. همزمان با مبارزات رئیس علی دلواری و پس از شهادت او مقاومت در مقابل اشغالگران را ادامه داد.

در سال ۱۲۹۷ خورشیدی زائر به کمک شیخ حسین خان چاهکوتاهی (سالار اسلام)و غضنفرالسلطنه برازجانی مانع عبور انگلیسها از تنگستان و رفتن به برازجان شد در این جنگ زائر به کوه‌های خائیز پناهنده شد و پس از یکسال سرانجام موفق شد به اهرم بازگشته و ضابطی آنجا را برعهده گیرد.

وی به واسطه شدت فشارهای استعمارگران انگلیسی مدتی در کوههای خائیز بسر می‌برد، سرانجام بدست یکی از نزدیکانش و به همراه پسرش سام میرزا در سال (۱۳۴۱ ه. ق/ ۱۳۰۱ ش) در شهر اهرم به شهادت رسید.

مطالب دیگر درباره زائر خضرخان  از مقاله دکتر حیدر  امیری

   ۱- ۱۳۲۴ ﻫ . ق /۱۹۰۶ م. ( به قدرت رسیدن زائر خضر خان در اهرم )

به دنبال مبارزات مردم ایران مظفرالدین شاه با استقرار مشروطیت موافقت نموده ، و ده روز بعد از امضای قانون اساسی از دنیا رفت ، و محمد علی شاه به سلطنت رسید . همزمان با آن در جنوب ایران : ۱- آغاز به قدرت رسیدن زائر خضر خان در اهرم . ۲- آغاز حکمرانی محمد خان برازجانی ( غضنفر السلطنه ) در برازجان . ۳- احمد خان دریابیگی حکمران بنادر و جزایر خلیج فارس شد . [ مشایخی ، ۱۳۷۷:۲۸۹].

۲- ۱۳۳۳ ﻫ . ق ۱۹۱۴ م. ( شروع جنگ جهانی اول ) :

جنگ جهانی اول در شعبان ۱۳۳۳ ﻫ . ق / اوت۱۹۱۴ م. چند روزی پس ازتاجگذاری احمد شاه قاجار شروع شد . اوضاع ایران در این هنگام بسیار پریشان و آشفته توصیف شده است . حکومت ایران فاقد اقتدار سیاسی و اجتماعی و قدرت نظامی که مشخصه یک دولت نیرومند است بود . نیروی نظامی ایران در آن زمان شامل بریگاد قزاق بود که تحت امر فرماندهان روسی قرار داشت . نیروی دیگری که در ایران وجود داشت ژاندارمری بود که در اغلب شهرهای ایران پادگان داشتند و زیر نظر سوئدی ها و انگلیسی ها فعالیت می کردند .[ قائم مقامی ، ۱۳۲۶ : ۶۰ ] .آغاز این جنگ بزرگ مصادف با ریاست الوزرایی (( میرزا حسن مستوفی الممالک )) در ایران بود . وی در تاریخ ۱۲ ذیحجه ۱۳۳۳ ﻫ . ق / ۱۰ ژوئن ۱۹۱۴ م . با انتشار اعلامیه ی بی طرفی ایران را به تمام دول در حال جنگ اعلام کرد .[ سپهر ، ۱۳۶۲ : ۸۹ ].

۳- ۲۶ رمضان ۱۳۳۳ ﻫ . ق / ۸ اوت ۱۹۱۵ م . ( اشغال بندر بوشهر )

با شروع جنگ اول جهانی به علت نفوذ بیش از حد آلمانها در جنوب ایران به خصوص با ورود مامورین آلمانی چون واسموس ، کینه و نفرت بیش از حد مردم جنوب ایران از انگلیسی ها به علت سوابق استعماری و نفوذ آنها در تجارت ، اقتصاد ، گمرکات و حتی نظمیه و امنیت شهر بوشهر ، پیوستن عثمانی ها به متحدین و همکاری با آلمان وضعیت را برای انگلستان بسیار خطرناک کرد . زیرا منابع نفتی خوزستان که در دست انگلستان بود در مرزهای همجوار با عثمانی بود . با به خطر افتادن منابع سیاسی و اقتصادی انگلستان در بوشهر ، فارس و هم چنین مواضع دولت ایران این کشور به ناچار بوشهر را در ۲۶ رمضان ۱۳۳۳ ﻫ . ق /۸ اوت ۱۹۱۵ م. با چهار ناو به نامهای (( جونو )) ، (( یراموس )) ، (( لاورنس )) و (( دالهوسی )) اشغال کرد .[ احرار ، ۱۳۵۲ : ۵۲ ].

۴- ۱۳۳۳ ﻫ . ق / ۱۹۱۵ م. ( قلعه زائر خضر خان محل مذاکرات خوانین و واسموس)

واسموس کنسول سابق آلمان در بوشهر که برای بار سوم به ایران آمده بود ، پس از ورود به اهرم ، ابتدا با زائر خضر خان در قلعه مذاکره کرد . سپس پیکی نزد شیخ حسین خان چاهکوتاهی فرستاده شد . و ثابت شد که شیخ حسین خان چاهکوتاهی به همکاری رغبت دارد . در قلعه زائر خضر خان مذاکرات میان واسموس ، زائر خضر خان اهرمی و شیخ حسین خان چاهکوتاهی و رئیس علی دلواری که به محض شنیدن خبر ورود واسموس به اهرم آمده بود شروع شد . مذاکرات سه روز به درازا کشید و تا دیری از شب در کنار هم به بحث می پرداختند . در روز اول در مورد اقدام غیر قانونی بریتانیا در حمله به بوشهر و بی عدالتی های صورت گرفته و تا مین بقای مردم بحث شد . در مذاکرات روز دوم این موضوع مطرح شد که چگونه می توان انتقام تجاوز به سرزمین و دخالت در امور خود را از بیگانگان بگیرند . واسموس اظهار داشت که حمله به بوشهر کاری است لازم و امید بخش و اگر چه انگلیسی ها قوی تر باشند ولی تنگستانیها در عوض شجاع تر . واسموس قول همکاری با خوانین در جلسه را داد و بدون تاخیر مقدار معین پول و فشنگهایی را که در شیراز تهیه کرده بود در اختیار شان قرار داد ،که البته در ابتدای کار کفایت کرد. اما برای آینده طبق قولی که کنسول آلمان در تهران داده شده بود. در مذاکرات روز سوم جزئیات اقدام بزرگ طرح ریزی شده مورد گفتگو واقع شد و قرار شد روسای تنگستان مرکز خود را برای حمله به بوشهر روستای گُورک ( ۳ )که در میانه ی راه اهرم به بوشهر بود قرار دهند . ۶۰۰سرباز در یازدهم و دوازدهم ژوئیه ۱۹۱۵م به فرماندهی زائر خضر خان و شیخ حسین خان چاهکوتاهی و رئیس علی دلواری به بوشهر حمله کردند و تلفاتی برآنها وارد کردند .[ فن میکوش ، ۱۳۷۷: ۱۵۲- ۱۴۶ ] .

۵ ۱۳۳۳ ﻫ . ق / ۳ سپتامبر ۱۹۱۵م. ( اتفاق خوانین سه گانه )

پس از شهادت رئیس علی دلواری از همرزمان زائر خضر خان اهرمی ،شیخ حسین چاهکوتاهی و غضنفر السلطنه برازجانی دراین زمان آیت الله سید عبدالحسین لاری که فرمان جهاد را صادر کرده بود به سبب دلاوری های زائر خضر خان وی را ملقب به “امیر اسلام “و شیخ حسین خان چاهکوتاهی رابه لقب “سالار اسلام” مفتخرمی سازد . [ کباری ، ۱۳۷۷: ۱۲۸ ].

۶ محرم ۱۳۳۴ ﻫ . ق / دهم نوامبر ۱۹۱۵ م . ( اسارت کنسول انگلستان در شیراز و انتخاب قلعه زائر خضر خان برای محل زندگی )

سران ((حزب دموکرات فارس )) ( ۴ ) و ملیون و وطن پرستان و افسران ژاندارمری و علماء مبارزی که عضو (( حزب دموکرات فارس )) بودند کمیته ای به نام ((کمیته حافظین استقلال )) تاسیس کردند [ فراشبندی ، ۱۳۵۹ : ۳۱ ].و در روز دوم محرم ۱۳۳۴ ﻫ .ق /۱۷ نوامبر ۱۹۱۵م . کنسونگری بریتانیا در شیراز را محاصره و” اکونور” (کنسول بریتانیا در شیراز ) ، “مسیو فرگوسن” مدیر شعبه بانک شاهنشاهی شیراز و همسرش و دو دخترش ، “اسمیت” رئیس تلگرافی هند و اروپا و خانم او ، یکی از کارمندان اداره تلگراف ، یک بازرگان انگلیسی به نام ” لیوینگستن” ، ” پیتگرو” و خانم ” اوویک ” منشی سنگالی توسط مجاهدان شیراز به اسارت در آمد . اسرار را به سوی اهرم روانه کردند . [ سایکس ، ۱۳۶۳ : ۱۱۱ ] .در روز ۹ محرم ۱۳۳۴ ه . ق ۱۹۹۶م. اسیران انگلیسی وارد کاروانسرای برازجان که از یک سال قبل محل تجمع احرار و آزادگان فارس و افراد ژاندارمری ملی شده بود گردیدند . همان روز در طبقه تحتانی کاروانسرای برازجان جلسه سران مجاهدان تشکیل شد ، ویلهلم واسموس آلمانی هم در این جلسه شرکت کرد . غضنفر السلطنه تصمیم داشت که اسرا را دربرازجان نگهداری کند .سه دلیل هم برای این کار ارائه داد : ۱- هیچ کدام از قلاع موجود در تنگستان و چاهکوتاه ( ۵ ) به استحکامی کاروانسرای برازجان نیست . ۲- مجاهدان برازجان و شیرازی شخصا از اینها نگهداری خواهند کرد و حفاظت از اسرا در درجه نخست حق مجاهدان شیرازی است . ۳- چون بانک ایران و انگلیس پول های غضنفرالسلطنه را بلوکه کرده بود می خواست به هنگام استرداد اسرا که مسیو فرگوسن رئیس بانک هم جزو آنان بود یکی از شرایط استرداد اسرای انگلیسی آزاد نمودن پول های بلوکه شده در بانک باشد . [ مالکی ، ۱۳۷۳ : ۱۱۰ ۱۰۹ ].

ولی احمدخان اخگر فرمانده ژاندارمری برازجان قلعه اهرم و محل اقامت زائر خضر خان را از دو جهت مناسب تر دانست : ۱- نزدیکی بسیار به کوه ۲- اهرم از راه شاهی ( ۶ ) به دور است و طوری قرار گرفته که هر حرکتی از اطراف بوشهر و چُغادک ( ۷ ) شود در برجهای قلعه اهرم مشهود است و در صورتی که انگلیس ها بخواهند لشکرکشی کنند فورا اسرا را به کوههای اطراف منتقل خواهند نمود . [ همان ، ۱۱۰ ] در بعد ظهر روز ۱۱ محرم سال ۱۳۳۴ﻫ . ق /۲۰ نوامبر ۱۹۱۵ م . کاروان اسیران انگلیسی از برازجان به قصد اهرم بیرون شد . واسموس و سلطان اخگر هم همراه اسیران بودند . در روز ۱۱ محرم ۱۳۳۴ ه . ق صبح زود اسیران انگلیسی را دو قسمت کردند مردان را جهت بازداشت به قلعه اهرم نزد زائر خضر خان انتقال دادند و زنان را به سوی چاهکوتاه محل اقامت شیخ حسین خان چاهکوتاهی حرکت دادند و سپس آنها را به عنوان اقدامی انسان دوستانه به همراه نامه مسیو اکونور به بوشهر فرستادند ، تا به وطن خود برگردند . [ سپهر ، ۱۳۶۲ : ۲۳۵ ]. در قلعه احتیاجات اسرا به خوبی تامین می شد و حتی به آنها اجازه گردش و حرکت هم دادند . تقریبا یک سال در آنجا بودند . زندانیان از بالای بام قلعه می توانستند نورافکن کشتیهای جنگی انگلیس را در بندر بوشهر ببینند ، چون اهرم فقط حدود چهل کیلومتر تا بوشهر فاصله داشت . ( ۸ ) اکونور با تلخ کامی یادآور می شود که امپراتوری قدرتمند انگلیس در وضعی نبود که بتواند اسیران یک خان کوچک را آزاد کند . [ فن میکوش ، ۱۳۷۷ : ۱۹۴ ].

۷ دهم شوال ۱۳۳۴ ه . ق / اوت ۱۹۱۶ م. ( آزادی اسرای انگلیسی از قلعه کلات )

عواملی که باعث شد که زائر خضر خان و شیخ حسین خان چاه کوتاهی راضی به مذاکره در مورد تبادل اسرا با کنسولگری بوشهر شوند ، عبارت بودند از : ۱- پیشنهاد صلح از طرف نیروهای انگلیسی در بوشهر و دلیل آنها هم این بود که بعدها در فرصت مناسب و با امکانات و تجهیزات بیشتر به جنگ با مجاهدین بپردازند . که این را عملا در نبرد “سر بست چغادک ” نشان دادند و قرارداد صلح را نقض کردند ۲- چون در سال ۱۳۳ ﻫ . ق /۱۹۱۵ م. ژاندارمری ملی فارس به رهبری “یاور علی قلی خان پسیان” که در فارس مستقر و سخت به آرمانهای مجاهدین پایبند بود ، با دسیسه چینی انگلیسی ها سقوط کرد ، و “یاور قاسم خان فتح الملک” و “حبیب الله خان قوام الملک شیرازی” قدرت را در شیراز به دست گرفت . “صولت الدوله” هم در نابودی ژاندارمری با قوام الملک متحد شد . درنتیجه این اعمال بود که زائرخضر خان و شیخ حسین خان هم راضی به مذاکره در مورد تبادل اسرا با کنسولگری بوشهرشدند . [ فراشبندی ، ۱۳۶۲ : ۹۸ ]. ولی با توجه به خاطرات واسموس که در منطقه حضور داشت و در نزد زائر خضر خان بود علت تمایل خوانین به مذاکره با انگلیسی ها عواملی چون ۱- خشکسالی های سال ۱۹۱۶م. که باعث شد که غلات کشاورزان خشک شوند . ۲- تنگدستی اهالی و گرسنگی آنها . ۳- عدم رسیدن کمک از طرف واسموس و دولت آلمان به خوانین برای مقابله با انگلستان . ۴- ترس زائرخضر خان از تلف شدن دیگر اسرای انگلیسی در قلعه اهرم بر اثر گرمای هوا . همانطور که قبلا ” پتی گرو” انگلیسی و همچنین دوست و همکار آلمانی واسموس به نام” دتمر” ( ۹ )که در نزد واسموس در اهرم بود در اثر گرما مردند . ( سال ۱۹۱۷ م. ) و در همانجا در بیرون قلعه کلات به خاک سپرده شدند . [ فن میکوش ، ۱۳۷۷: ۲۴۶ ]

زائرخضر خان و شیخ حسین خان شرایط مبادله اسرا را کتبا به نمایندگی انگستان در بوشهر نوشتند و بوسیله قاصد به بندر بوشهر فرستادند . بعد از چند روز در مورد شرایط اصلی قرارداد مبادله اسرا به توافق رسیدند که سه شرط اصلی خوانین مجاهدین به قرار زیر بود:۱- در مقابل آزادی آقای اکونور کنسول انگلیس و سایر اعضا کنسولگری انگلیس در شیراز باید اسیران تنگستانی و دشتی( ۱۰ ) آزاد شوند . ۲- استرداد حاجی علی تنگستانی حاکم بوشهر و اتباعش . ۳- کالاهای تجارتی زائرخضر خان که در بحرین توقیف شده بود آزاد شود .

۴- مرخصی آلمانی ها که در بنادر خلیج فارس گرفتار شده اند . یعنی کنسول و تاجر آلمانی با خانمش در بوشهر و پزشک آلمانی در بندر ریگ( ۱۱) و سه نفر از تجار آلمانی که در بنادر دیگر گرفتار شده اند . [ مالکی ، ۱۳۷۳ : ۱۱۳ ] ۵- راه مسیله برازجان که از روستای احمدی( ۱۲ ) ، محل اقامت پسر بزرگ شیخ حسین خان چاهکوتاهی می گذشت و در پی اشغال بوشهر بوسیله انگلیس ایاب و ذهاب قافله ها و کاروان ها از این راه مسدود شده بود ، بازگشایی شود . ۶- پس دادن ده هزار تومان پول آقای شیخ حسین خان سالار اسلام که در بوشهر گرفته اند . در برابر تعهدات انگلیسی ها سالار اسلام و امیر اسلام شرایط زیر را متقبل شدند :

الف) استرداد اسرای انگلیسی که هشت نفرند دو نفرشان به سبب ناخوشی نطر به مقتضای عالم انسانیت مرخص کرده اند . ب) مسئولیت راه شاهی را در حدودشان به عهده بگیرند و اگر مال التجاره ی گم شود غرامت آن را بدهند . ج) حفظ خط تلگراف پس از تعمیر قبول کردند . [بلادی بوشهری ، ۱۳۷۳ : ۷۷ ۷۶ ]

نمایندگی انگلیس اعلام کرد که شرایط را پذیرفته در نتیجه در تاریخ ۱۰ شوال ۱۳۳۴ ه . ق/۱۰ اوت ۱۹۱۶م. اسیران ایران را از قلعه اهرم بیرون آوردند و در روستای گورک اسراء را مبادله کردند . [ فن میکوش ، ۱۳۷۷: ۲۴۸ ]

۸ ۱۹ ذی الحجه ۱۳۳۶ ﻫ . ق / ۲۹ سپتامبر ۱۹۱۸م. ( جنگ سر بست چغادک )

پلیس جنوب در سال ۱۳۳۵ ﻫ . ق / ۲۱ مارس ۱۹۱۷م. از طرف دولت ایران در کابینه وثوق الدوله به رسمیت شناخته شد . حفظ نواحی جنوب فارس در تمامی سال های جنگ جهانی اول توسط عشایر جنوب ادامه یافته بود . به طوریکه در سال ۱۳۳۴ﻫ . ق / ۱۹۱۶م .در جریان تاسیس پلیس جنوب باز هم نیروهای انگلیسی برای رسیدن به شیراز از مسیر بندر عباس استفاده کردند . زیرا مقاومت عشایر تنگستان امکان عبور از جاده بوشهر ـ شیراز و نیز استخدام نیروهای محلی برای پلیس جنوب را در این نواحی غیر ممکن ساخته بود . [ نجمی ، ۱۳۷۵ : ۵۰ ].

در چنین شرایطی در رمضان ـ شوال ۱۳۳۶ ﻫ . ق / ژوئن و ژوئیه ۱۹۱۸م. انگلیسی ها تدارکات و نیروهای فراوانی را در بوشهر متمرکز کرد و برای عملیات سریع نیروها از بوشهر تا شیراز استفاده از خطوط آهن نیز مورد توجه قرار گرفت . مهمترین برنامه های عملیات آنها به قرار زیر بود :

الف) پاکسازی خط ساحلی و تسطیع طرق و شوارع لازم در اطراف بوشهر و استقرار یک پایگاه در دالکی ( ۱۳ ) و احداث یک خط آهن سبک از بوشهر تا دالکی . ب) پیشروی به سوی فارس و کازرون و حذف سران جنوب چون زایر خضر خان اهرمی ، شیخ حسین خان چاهکوتاهی و محمد خان برازجانی از صحنه مبارزات عشایر جنوب . [ مابرلی ، ۱۳۷۹ : ۴۴۴ ] .

سران قیام جنوب جهت تصمیم گیری در مقابل اقدامات تازه انگلستان تشکیل جلسه دادند . و میرزا علی کازرونی را به عنوان پیک به نزد انگلیسی ها فرستادند . و از آنها خواستند تا دست از اقدامات خود بردارند . ولی کنسول انگلیس در بوشهر به این درخواست توجهی نکرد و با بی اعتنایی گفت : من شرایطی را نمی پذیرم و یک ساعت قبل هم دستور حمله به تنگستان را به فرماندهان لشکر داده ام . بنابراین سران مجاهدین اقدام به جمع آوری نیرو ، سازماندهی افراد و تهیه وسایل و امکانات نمودند و در ۱۴ ذیحجه ۱۳۳۶ﻫ . ق /۲۱ سپتامبر ۱۹۱۸م. وارد چغادک شدند . [ رکن زاده آدمیت ، ۱۳۷۰ : ۲۱۶ ]. نیروهای انگلیسی به فرماندهی کلنل ” جی . اس . کورلت ” مواضع مبارزان دشتستانی به رهبری غضنفرالسلطنه برازجانی ، مبارزان چاهکوتاهی به رهبری شیخ حسین خان چاهکوتاهی ، مبارزان دشتی و تنگستان به رهبری زائرخضر خان اهرمی را به زیر آتش گرفتند . نیروهای رزمنده ایرانی بعد از ساعاتی مقاومت به علت شکست جناح چپ مجاهدین به فرماندهی زائرخضر خان چون امکان داشت ، قشون انگلیسی بقیه مبارزان را در حلقه محاصره گاز انبری قرار دهد عضنفرالسلطنه و شیخ حسین خان چاهکوتاهی راضی به عقب نشینی شدند و چغادک به تصرف نیروهای انگلیسی درآمد و این شکست باعث شد دیگر خوانین سه گانه نتوانند متحدوار به جنگ انگلیس بروند و نیروهای انگلیسی به طور جداگانه آنها را از بین بردند . [ مالکی ، ۱۳۷۳ : ۱۲۵ ]. نبرد سر بست چغادک آخرین نبرد گسترده مجاهدین تنگستان ، دشتی و دشتستان بود . پس از این واقعه سران مجاهدین قادر نبودند که قدرت فائقه خود را در حوزه های حکمرانی شان کماکان حفظ کنند . بنابراین سران قیام جنگ های انفرادی را وجهه همت خود قرار دادند ، تا به این وسیله بتوانند ضرباتی را به انگلستان وارد کنند .

 

۹ ۱۳ محرم ۱۳۳۷ ه . ق / ۱۵ اکتبر ۱۹۱۸ م. ( جنگ های انفرادی زائر خضرخان با نیروهای انگلیسی )

در این روز لشکر انگلیس به فرماندهی ژنرال ” السمی” ،کلنل ” گرکسون ” و کاپیتان ” فریرز” اهرم را تسخیر و عامل دست نشانده خود “حسن خان تنگستانی” فرزند “علی خان تنگستانی” ( ۱۴ ) را به حکومت اهرم منصوب نمودند . { جای اصابت گلوله توپ انگلیسی ها به هنگام حمله به اهرم بر برج جنوب غربی قلعه زائرخضر خان هنوز باقی مانده است } لیکن زائرخضرخان در کوههای خائیز ( ۱۵ ) به سر می برد تسلیم اراده انگلیسی ها نشد و در منطقه تنگستان حکمرانی می کرد . [ فراشبندی ، ۱۳۶۲ : ۱۲۲ ] .

زائرخضر خان با تعدادی از افراد جنگاور و رزمنده ای که به وی وفادار بودند به کوههای اطراف اهرم نقل مکان می کرد. د ر این ایام هرگز برای مدتی طولانی در یک نقطه اردو نمی زد بلکه هر چند روزی در یک منزل می ماند ، و یکباره بدون اطلاع قبلی از آن محل کوچ می کرد . گروههای شناسایی که از سوی کنسولگری انگلیس و حسن خان تنگستانی حاکم دست نشانده اهرم به کوهها اعزام شده بودند، بدون دست یافتن به هیچ گونه اطلاعی ناامید به اهرم بر می گشتند . زائرخضر خان در این دوران بوسیله پیک مدام با مرحوم شیخ حسین خان و عضنفرالسلطنه در ارتباط بود. انگلیسی ها بوسیله جاسوسان خود مطلع شدند که شیخ حسین خان و زائر خضرخان به ترمیم قوا مشغولند ، بنابراین در تاریخ اول ربیع الثانی ۱۳۳۸ ه. ق / ۱۹۱۹ م. کلنل “میجرتریو” قائم مقام کنسولگری دولت انگلیس در بوشهر اعلامیه ی علیه این دو منتشر کرد که از مطالعه متن و عبارت اعلامیه می توان به عمق خشم و نفرت اجانب نسبت به سران مجاهدین پی برد . [ رکن زاده آدمیت ، ۱۳۷۰ : ۴۸۶ ۴۸۵ ]

زائرخضرخان با شکست دادن نیروهای انگلیسی در نبرد (( ماهور کلاتک باغک )) ( ۱۶ ) و هم چنین شکست نیروهای متحد انگلیسی و حسن خان تنگستانی حاکم اهرم و احمد خان دریا بیگی حاکم بوشهر که از پشتیبانی هواپیماهای انگلیسی از حمله به خائیز استفاده می کردند در سه مرحله موفق شدند نیروهای انگلیسی را وادار به عقب نشینی نماید ، و قوای انگلیسی نتوانستند مقاومت زائرخضر خان را درهم شکنند . چون حسن خان تنگستانی حاکم دست نشانده انگلیسی ها در اهرم در نبرد ماهور کلاتک در ۸ ربیع الاول سال ۱۳۳۸ ه . ق / ۱۹۱۹ م . در نبرد با زائرخضر خان زخمی شده بود در ۱۵ ربیع الاول سال ۱۳۳۸ ه . ق / ۱۹۱۹ م. در بوشهر در گذشت . چون دریابیگی نمی توانست رقیب قدرتمندی را در مقابل زائرخضر خان در منطقه تنگستان دست وپا کند ، لذا زائرخضر خان دوباره به قلعه خود بازگشت . [ مالکی ، ۱۳۷۳ : ۱۳۶ ]

۱۰ ۱۳۴۱ ﻫ . ق / ۱۹۲۲ م ( شهادت زائرخضر خان و سام خان در قلعه کلات ) زائر خضر خان اهرمی ملقب به(( امیر اسلام ))

 

ضابط و کدخدای اهرم که از آغاز جنگ جهانی اول و تصرف بوشهر بوسیله قوای متجاوز انگلیس دلیرانه جنگیده بود، سرانجام به تحریک انگلیسی ها و دریابیگی حاکم بوشهر به همراه پسر دومش “سام خان “که ۱۹ سال داشت در قلعه کلات به شهادت رسید .

فرزند ارشد زائر خضر خان یعنی “محمد علی خان” از دست توطئه گران در روز مرگ پدر و برادر به طور معجزه آسا نجات یافت . چون توطئه گران چنین طراحی کرده بودند که محمد علی خان که در روز قتل پدر عازم روستای شمشیری( ۱۷ ) بود ، تفنگچی همراه او بعد از شنیدن صدای شلیک از کلات اهرم اقدام به ترور محمد علی خان کند، اما تفنگچی صدای شلیک را نشنید . چون به روستای شمشیری رسیدند خبر قتل زائرخضر خان و سام خان را شنیدند . محمد علی خان فورا از بوشهر توپ و نیرو درخواست کرد و ترویست ها را از قلعه بیرون کرد . محمد علی خان سپس به حکومت اهرم و تنگستان رسید . از سام خان یک پسر که وی در روز شهادت پدر ۴۰ روز داشت ،و اکنون به نام “حاج سردار فولادی” در قید حیات هستند در قلعه کلات سکونت دارند باقی ماند . [ مصاحبه با حاج سردار فولادی نوه ی زایر خضر خان اهرمی ]

نتیجه گیری :

با توجه به مطالب ارائه شده در این نوشتار چنین نتیجه گیری می شود که این قلعه حوادث و وقایع بی شماری را در دل خود دارد که همه آنها رازهایی از تاریخ طولانی کشور ما را بازگو می کنند ، که این وقایع گاهی به تناسب شیرین یا تلخ می باشند . حوادثی چون مذاکرات سه روزه واسموس و خوانین یعنی زائرخضرخان اهرمی صاحب قلعه ، شیخ حسین خان چاهکوتاهی و رئیس علی دلواری برای مبارزه با انگلستان به دلیل اشغال بوشهر که در این قلعه برگزار شد . ماجرای مقاومت ساکنان قلعه در برابر لشکر انگلستان که به اهرم حمله می کنند و جای اصابت گلوله توپ بر برج جنوب غربی آن هنوز باقی است . زندانی شدن اسرای انگلیسی که در راس آنها اکونور کنسول انگلستان در شیراز در مدت یکسال و ماجرای زنده ماندن نوه زائرخضرخان یعنی حاج سردار فولادی پسر سام خان از دست کودتاچیان همگی از حوادث شیرین و جذاب اتفاق افتاده در قلعه کلات است . از این رو به حق می توان این قلعه را (( آشیانه عقاب جنوب )) نامید .

در پایان از حوادث تلخ دیگری که در زمان ما بر این قلعه گذشته است ویرانی تدریجی این قلعه در اثر حوادث و بلایای طبیعی است که متاسفانه بی توجهی مسئولین استان بوشهر بخصوص میراث فرهنگی استان در کندی عملیات مرمت و بازسازی آن نیز مزید بر علت شده است . باشد که در جهت پاسداشت و قدردانی از شخصیت های همچون زایرخضرخان که در دفاع از این آب و خاک در مقابل بیگانگان که چشم طمع به آن داشتند ، جانانه مقاومت کرده اند یاد آنها را گرامی بداریم و یادگاریهایی که از آنها باقی مانده را حفظ و حراست نماییم و در تجلیل از رشادت های زایر خضرخان اهرمی و دیگر شجاعان و شخصیت های تنگستان همچون باقر خان تنگستانی و فرزندش احمد خان تنگستانی ، همایشی ها و کنگره ها توسط مسؤلین شهرستان و استان برگزار نموده تا تاریخ و هویت ایرانی زنده و پایدار بماند و هم چنین برای نسل های آینده نیز آینیه عبرت و قابل استفاده باشد . « به امید آن روز انشاالله » .

پی نوشت :

۱- Zayer Khezer Khan, s Ahrami-

۲-کلات : به قلعه ها و بناهایی که بر بالای بلندی ها و کوههای صعب العبور ساخته می شود به طوری که از اطراف به دره یا دشت مشرف باشد و موقعیت بنا در ارتفاع بالا طوری است که دسترسی به آن مشکل باشد کلات می گویند . چون این بنا بر تپه ی به ارتفاع ۵ متر ساخته شده بود و از اطراف به دشت محدود می شد به آن کلات می گفتند .

۳- گُورک از روستاهای بخش ساحلی شهرستان تنگستان

۴ برای آگاهی بیشتر از حزب دموکرات فارس ر . ک . فراشبندی ، علیمراد ، تاریخچه حزب دموکرات فارس ، تهران ، انتشارات انقلاب اسلامی ، ۱۳۵۹

۵- چاهکوتاه : یکی از روستاهای شهرستان بوشهر

۶ راه شاهی : راهی که از بوشهر به برازجان و سپس به شیراز منتهی می شد .

۷ چغادک یکی از شهرهای شهرستان بوشهر.

۸ برای آگاهی بیشتر از رویدادهای و اتفاقات اسارت اکونور در قلعه زائر خضر خان ر . ک اکونور ، فردریک ، از مشروطه تا جنگ جهانی اول یا خاطرات فردریک اکونور کنسول انگلیس در شیراز ( نه ماه اسارت در تنگستان ) ، ترجمه حسن زنگنه، تهران ، شیرازه ، ۱۳۷۶

۹ دتمر، ژنرال آلمانی که در سال ۱۹۱۷م به همراه” اورتل ” و یک سوئیسی به نام” بروگمان ” که نمایندگی شرکت فرش ایران و آلمان را در کرمان به عهده داشت در اهرم نزد واسموس آمدند . ” دتمر ” و ” اورتل ” هر دو از اسارت روسها در ترکستان گریخته بودند و پس از هجده ماه به کرمان رسیدند و سپس به همراه بروگمان به اسارت سرپرسی سایکس رئیس پلیس جنوب افتادند ولی در راه بندر عباس توسط نیروهای عشایر به رهبری صولت الدوله آزاد شدند و به نزد واسموس در اهرم فرستاده شدند و دتمر در اهرم بر اثر گرما مرد و در کنار قلعه به خاک سپرده شد . ولی بروگمان به آلمان فرستاده شد و اورتل تا پایان نزد واسموس در اهرم ماند .

۱۰ دشتی یکی از شهرستان های استان بوشهر به مرکزیت خورموج

۱۱ بندر ریگ یکی از بنادر استان بوشهر تابع شهرستان گناوه

۱۲ احمدی یکی از روستاهای استان بوشهر بر سر راه بوشهر به برازجان

۱۳ دالکی یکی از شهرهای شهرستان دشتستان در استان بوشهر

۱۴ اطلاعات بیشتر در مورد خاندان تنگستانی ر. ک علیمراد فراشبندی ، خاندان تنگستانی ، تهران ، انتشارات گهر ، ۱۳۵۵

۱۵ خائیز ( khaeez ) از مناطق کوهستانی و خوش آب و هوا و سرسبز منطقه تنگستان.

۱۶ ماهور کلاتک رشته کوههای میان دهستان باغک و روستای بُنه گَز که در شهرستان تنگستان است .

۱۷ روستای شمشیری از روستاهای دهستان باغک از توابع شهرستان تنگستان زادگاه زایرخضر خان اهرمی است.

منابع و ماخذ

۱- احرا ر ، احمد ، طوفان در ایران دو جلد ، تهران ، نوین ، ۱۳۵۲

۲- بلادی بوشهری ، سید عبدالله ، لوایح و سوانح ، مقدمه و توضیح از سید قاسم یاحسینی ، کنگره بزرگداشت هشتادمین سالگرد شهادت رئیس رئیسعلی دلواری ، مرکز بوشهر شناسی ، بوشهر ، ۱۳۷۳

۳- رکن زاده آدمیت ، محمد حسین ، فارس و جنگ بین الملل اول ، تهران ، اقبال ، چاپ هفتم ، ۱۳۷۰

۴- سایکس ، کریستوفر ، فعالیت جاسوسی واسموس یالارنس آلمانی در ایران ، ترجمه حسین سعادت نوری ، تهران ، انتشارات لوحه ، چاپ دهم ، ۱۳۶۳

۹- سپهر ، احمد علی ، ایران در جنگ بزرگ ، تهران ، ادیب ، چاپ دهم ، ۱۳۶۲

۱۰- فراشبندی ، علیمراد ، گوشه ای از تاریخ انقلاب مسلحانه مردم مبارز تنگستان ، دشتی و دشتستان علیه استعمار ، تهران ، شرکت سهامی انتشار ،۱۳۶۲

۱۱- فن میکوش ، داگوبرت ، واسموس ، ترجمه کیکاووس جهانداری ، قم ، همسایه ، ۱۳۷۷

۱۲- قائم مقامی ، جهانگیر ، تحولات سیاسی نظام ایران ، تهران ، اتنشارات علمی ، ۱۳۲۶

۱۳- کباری ، سید علی رضا ، سید عبدالحسین لاری پیشوای تنگستان ، تهران ، سازمان تبلیغات اسلامی ، ۱۳۷۳

۱۴- مابرلی ، جیمز ، عملیات در ایران ، ترجمه کاوه بیات ، تهران ، موسسه خدمات فرهنگی رسا ، ۱۳۷۹

۱۵- مشایخی ، عبدالکریم ، سالشمار وقایع جنوب ، مجموعه مقالات کنگره بزرگداشت هشتادمین سالگرد شهادت رئیس علی دلواری ، بوشهر ، چاپخانه علوی ، ۱۳۷۳

۱۶- مالکی ، هیبت الله ، عصر خوانین سه گانه ، مجموعه مقالات کنگره بزرگداشت هشتادمین سال شهادت رئیس علی دلواری ، بوشهر ، چاپخانه علوی ، ۱۳۷۳

۱۷- نجمی ، ناصر ، واسموس در میان دلاوران تنگستانی و قشقایی ، تهران ، گوتنبرگ ، ۱۳۵۷

۱۸- مصاحبه با حاج سردار فولادی نوه زائر خضر خان ، توسط حیدر امیری ، ۹/۵/۱۳۸۳ ، اهرم